SİYASİ VE MÜLKİ YAPI: TACİKİSTAN

Genel Bilgiler

Tacikistan’ın yüzölçümü 144,000 km kare, nüfusu 2018 yılı tahminlerine göre 8,5 milyonun üzerindedir. %80’den fazlası dağlık olan Tacikistan’da Pamir dağları vardır. Ceyhun nehrinin ana kolu, Pamir dağlarından doğan Pamir veya Panj adıyla Afganistan boyunca ilerler. Kuzeyden gelen Vahş (Kırgızistan’da doğar ve adına orada Kızılsu da denilir) ile birleştikten sonra adını Ceyhun (Amuderya) olarak devam ettirir. Ülke doğuda Doğu Türkistan, güneyde Afganistan, batıda Özbekistan ve kuzeyde Kırgızistan ile sınıra sahiptir. (Şekil: 10.4)

Nüfusun %84’ü Tacikler (dağ ve ova Tacikleri), %12’sini Özbekler ve geri kalan %4’ünü de diğer milletler (Kırgız, Rus, Türkmen, Tatar ve Arap) oluşturur. Bu nüfusun %97’si Müslüman (%7 Şii geri kalan Sünni), %1,5 Hristiyan ve geri kalana da herhangi bir dine mensup olduğunu açıklamayanlardır. Yaş ortancası 24,8, kadınlarda 25’4, erkeklerde 24,2’dir.  Tacikler tarihin çok eski zamanlarından beri bölgede yaşayan ve Dari Farsçasının bir lehçesi olan Tacikçe konuşurlar.

Tacikistan’ın idari taksimatı olarak 4 il ve 1 özerk ilçeler bölgesinden bahsedilebilir. Bu dört ilden 2’si bizim bildiğimiz il, 1 tanesi özerk il, 1 tane başkent ilidir: Başkent ili Düşenbe, Katlan (Kurgantepe), Sugd (Hucent), özerk il Kuhistani Bedehşan (Gorno-Bedehşan) ve özerk ilçeler bölgesi Nohiyahoi Tobei Jumhuri. Bu vilayetlerde küçüklü büyüklü 59 ilçe bulunmaktadır.

 

Tarih

Bir etnisite olarak Taciklerin oluşumu, Baktria ve Sogdiana devletlerinin kurulduğu M. Ö. 5 yüzyıllara kadar gider. M.S. 9-11. (819-1005) asırlar arasında Horasan’da hüküm süren Samani hanedanı zamanında bazı Tacikler önemli devlet makamlarında bulundu. Ondan sonra da Taciklerin bölgede hüküm süren Türk devletlerinin tebası olarak yaşadıklarını görüyoruz.

Son olarak Hokand ve Buhara Emirliklerinin tebaası olan Tacikler 1860-70 yılları arasında bölgenin kaderini paylaşarak Rus hakimiyetine girdiler. Hucent bölgesi Türkistan genel valiliği bünyesinde kaldı; geri kalan bölgeler ise Doğu Buhara olarak anılmış olarak Rusya’nın himayesindeki Buhara Emirliğinin toprakları olarak kaldı. 1917 Bolşevik ihtilalinden sonra da Hucent bölgesi Türkistan vilayetinde, geri kalan kısımlar ise Buhara Halk Cumhuriyetinin sınırları içinde yer aldı. Bugünkü Tacikistan’ın Buhara Halk Cumhuriyeti içinde yer alan bölgesi 1924 yılında Özbekistan Sovyet Cumhuriyeti içinde özerk Tacikistan cumhuriyeti olarak siyasi yapı kazandı. 1929 yılında da Hucent bölgesi de eklenerek Tacikistan sosyalist cumhuriyet yapıldı. Tacikistan’ın Federal cumhuriyet statüsüne getirilmesi, Özbekistan’ı zayıflatmak ve etkisini azaltmak için başvurulmuş bir yol idi.

1990 yılına kadar sakin ve huzurlu bir ülke görünümünde kalan Tacikistan’da bu tarihlerden itibaren demokrasi ve serbest piyasa ekonomisine geçme çabalarına girildi. Fakat komünist yönetim, bağımsızlıktan sonra da, muhalefete demokratik hakları vermek istemeyince iç savaş patlak verdi. Savaş 1997’de İmamali Rahmanov’un iktidara gelmesine kadar devam etti. Savaş boyunca 100 bine yakın insanın öldüğü, 700 bine yakın insanın da göç ettiği bildiriliyor.

2010 yılında tekrar başlayan gerginlikler Rahmanov’un iktidarını güçlendirmesiyle son buldu. 1997-2010 arasında ana muhalefet konumundaki Tacikistan İslami Yeniden Doğuş Partisi, Rahmanov’la işbirliği yaparak sisteme entegre oldu, iktidara alıştı ve zaman içinde güçten düştü. Bugün Rahmanov ömür boyu iktidarda kalacak, aile bireylerinin masuniyeti, yani hiçbir şekilde suçlanmayacağı şekilde ve cumhurbaşkanı seçilme yaşının 30’a indiği bir anayasa ile kendisinin ve kendinden sonrası için de oğlu Rüstem İmamali’nin iktidarını garanti etmiş görünüyor. (Köksal 2018).

 

İdari ve Siyasi yapı, Yargı

İki kanatlı yasama organından birincisi Meclis-i Milli 34 üyeye sahiptir; bunun 25’i yerel meclisler tarafından seçilir, 8’ini cumhurbaşkanı atar ve 1 üyelik de eski cumhurbaşkanları için ayrılmıştır.

İkinci kanada meclis-i numayendegan (Temsilciler Meclisi) adı verilmiştir. 63 üyeli bu meclisin 41 üyesi bölgelerden iki kademeli seçimle, 22 üye ise ülke temsilcisi olarak tek kademede nisbi çoğunlukla seçilir.

Her iki meclisin üyeleri 5 yıllığına seçilir. 1 Mart 2015’te yapılan seçimlerde Milli Meclisin 34 üyesinden ikisi kadın; Temsilciler Meclisinin 63 üyesinden 12’si kadındır. Toplamda kadın milletvekillerinin oranı 14/97= %14,43. Temsilciler Meclisinde çoğunluktaki parti 51 üyelikle Başkanı İmamali Rahmanov olan PDPT (Tacikistan Halk Demokrasi Partisi)’dir.

Yargı: Yüksek Mahkemenin 34 üyesi var. Bunların biri Başkan, biri de yardımcı başkandır. Bu yüksek mahkemenin medeni, suç ve askeri kanatları vardır. Ayrıca bir de 16 üyeli Yüksek Ekonomi Mahkemesi bulunmaktadır. Anayasa Mahkemesinin 7 üyesinden biri başkan, biri de başkan yardımcısıdır. Bu üç yüksek mahkemenin üyeleri de 10 yıllığına seçilir; yeniden atama için bir sınırlama yoktur; ancak son atamada üyenin 65 yaşını geçmemiş olması gerekir. Üyeler cumhurbaikanı tarafından atanır, Milli Meclis tarafından onaylanır.

Bu yüksek mahkemeler dışında vilayet mahkemeleri de vilayet içindeki davalara bakar.

Yürütme organı Bakanlar Kuruludur. Başbakan ve bakanlar cumhurbaşkanı tarafından atanır; iki meclis kanadının (Yüksek, Âli Meclis) müşterek oylarıyla onaylanır. Bakanlar Kurulunun görev süresi 5 yıldır.

Cumhurbaşkanı aynı zamanda yüksek meclisin ortak başkanıdır. Anayasaya göre cumhurbaşkanı 7 yıllığına seçilir ve en fazla iki dönem seçilebilir. Ancak İmamali Rahmanov,  «Milletin Lideri» unvanıyla hayat boyu seçilmiştir ve 1994’ten beri hem cumhurbaşkanı, hem de yüksek meclis başkanıdır.

 

 

Site içi arama

Site düzenlemesi Crystal Studio