Genel Bilgiler

Özbekistan’ın yüzölçümü 447,000 km karedir. Seyhun ve Ceyhun nehirleri ülkeyi güney doğudan kuzey batıya geçerek Aral Denizine ulaşır. Verimli tarım topraklarına sahip olan Özbekistan’da pamuk, bağ-bahçe, ipek böcekçiliği ve daha az ölçüde tahıl ziraatı yapılır. Ülke entansif fakat plansız pamuk ziraatının etkisiyle ciddi iklim ve sağlık problemleriyle karşı karşıyadır. Özbekistan altın, gümüş, bakır ve uranyum madenleri bakımından oldukça zengindir. Ülkede doğal gaz kaynakları vardır. Kuzeyinde Kazakistan, güneyinde Türkmenistan, doğusunda Fergana vadisinde Kırgızistan ve Tacikistan ile sınıra sahiptir; Güneyde Afganistan ile de küçük bir sınırı vardır. 

Türkistan cumhuriyetleri arasında en fazla nüfusa sahip olan Özbekistan’da 2017 yılı tahminlerine göre 32 milyondan fazla insan yaşamaktadır. Ortalama yaş, ortanca değer olarak 29’dur; kadınlarda ortanca değer bu genel ortancanın biraz üzerinde 29,7, erkeklerde ise biraz altında 28,5’tur. Etnik olarak nüfusun % 75’i Özbek, % 14’ü Rus, % 4,5 kadarı Tacik’tir. Geri kalan yaklaşık %6,5 içinde Türkmen, Tatar, Koreliler vardır. Nüfusun %88’i Sünni Müslüman, %9’u Ortodoks Hristiyan’dır.

Özbekistan’da 12 vilayet, bir özerk cumhuriyet (Karakalpakistan) ve bir özerk şehir (Taşkent) vardır. Vilayetler: Andican, Buhara, Fergana, Cizzak, Namengan, Kaşkaderya, Surhanderya, Taşkent, Semerkant, Sırderya, Nevai ve Harezm.

Tarih

Özbekistan, Türkistan coğrafyasının tarihi ve kültürel hafızasıdır. Buhara, Semerkant ve Taşkent gibi şehirler binlerce yıl büyük küçük birçok devlete başkentlik yapmıştır. İlk Türk devleti kabul edilen Hunlar, bugünkü Özbekistan topraklarına da hâkimdi. Daha sonraki Türk devletleri zamanında da bugünki Özbekistan toprakları genellikle bu devletlerin elinde oldu. Türkler dışında III. – VII. Asırlarda Sasaniler, IX. – X. Asırlarda Samaniler, İran’dan gelerek Semerkant ve Buhara’ya, Zerefşan vadisine ve Maverâünnehir’e hâkim oldular. (Samaniler, bazı Tâcik bilim adamları tarafından, Tâciklerin atası kabul edilir.)

Cengiz Hanın oğlu Çağatay Han’ın nesli Cengiz vasiyetine göre bölgeye hâkim oldular. Bir müddet Karakurum’da tahtta oturan Büyük Moğol Hanlığına bağlı olarak varlığını sürdüren Çağatay Hanlığı 1262’de Algu han zamanında müstakil bir devlet halini aldı (https://islamansiklopedisi.org.tr/cagatay-hanligi).

Özbekler bir etnisite olarak 14-15. Asırlarda teşekkül etmiştir. Altınordu devletinin hükümdarı Özbek han (1282-1341) zamanında bölgeye yerleştirilen askerler ve aşiretler, giderek Özbekler olarak anılmaya başlandı. Çağatay Hanlığının hakim olduğu Türkistan’da Emir Timur (1336-1405) insiyatif sahibi olup kısa zamanda büyük bir imparatorluk haline gelen Timur Devletini kurdu. O tarihlerden itibaren Çağatay prensleri ile Timur hanedanın mensupları, bölgede bazen kendi içlerinde bazen birbirlerine karşı taht mücadelelerine giriştiler. Timur hanedanı, Afganistan’da Hüseyin Baykara, Hindistan’da Babür Şah neslinden hükümdarlarla siaysi varlığını devam ettirdi. Ancak bugünkü Türkistan topraklarında  Buhara’da önce Şeybaniler (Özbekler de denilir 1428-1599), sonra Astrahanlılar (1599-1740) ve Mangıt hanedanı (1753-1868) hüküm sürdü. Buhara Hanlığından bağımsız olarak Şeybaniler Harezm’de Hive Hanlığı (1512-1873) ve Fergana vadisinde Hokand Hanlığı (1712-1876) hüküm sürdü. Rusların bölgeye gelmesiyle 1876 yılında Hokand hanlığı sona erdi. Buhara ve Hive hanlıkları ise Rusya yönetimi altında varlıklarını 1920 yılına kadar sürdürdü. (https://www.bilgicik.com/yazi/timurdan-sonraki-hanliklar/)

Bunlara bağlı veya bunlardan bağımsız olan daha küçük devletler de bölgede, özellikle Doğu Türkistan’da varlığını sürdürdü. Bu sonucular birer şehir devleti durumundaydılar.

1917 Ekim ihtilali ile Türkistan’da Alaş Orda, Hokand Muhtar Cumhuriyeti gibi peş peşe devletler kuruldu. Azerbaycan’da da bağımsız bir cumhuriyet kurulmuştu. Fakat Sovyet Hükümeti verdiği sözleri yok sayarak bunları tanımadı ve daha önce anlattığımız siyasi yapılanmalar ortaya çıktı:

     1917 Ekim ihtilâlinden hemen önce askere alma uygulamasına karşı Türkistan genelindeki Kozgalış (başkaldırı) oldukça etkili oldu, Cüneyd Han komutasındaki isyancılar Hive’yi aldılar. Ne yazık ki, 1916 yılının yaz aylarında Ruslar 1,5 milyon kardeşimizi katletti. 1917’de Kazakistan’da Alaş Orda bağımsız hükümeti kuruldu. Ekim ihtilâlinden hemen sonra 1918 yılında Kırgızistan ve Türkmenistan Rusya Federasyonu bünyesinde kurulan Özerk Türkistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetine bağlandı. 1919 yılında Hive’yi Cüneyd han kuvvetlerinden alan Bolşevikler, Hive ve Buhara hanlıklarını, halk cumhuriyetlerine dönüştürdü. 1920 yılında Kazak Özerk Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu, Alaş Orda bolşeviklere katıldı. 27 Ekim 1924’te Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu, bu cumhuriyet bünyesinde Kırgız Özerk bölgesi oluşturuldu. 14 Şubat 1925’te Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. 1936 yılında gelindiğinde Türkistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti bünyesindeki özerk bölgeler ayrı birer cumhuriyet olmuştu, daha önce kurulan Özbekistan ve Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetlerine Tacikistan, Kırgızistan ve Kazakistan da eklenmişti. (Ölçekçi 2007: 195-196)

Özbekistan, 2005 Mayısında bölgede Şanghay Örgütüne alternatif olarak kurulmuş bulunan Amerikan yanlısı GUAM’dan ayrıldığını ilân etti ve hemen ardından Andican olayları yaşandı. Olaylar eski Sovyet dönemindekilere benzer sert tedbirlerle bastırıldı.

 

Şekil: 10.6- Özbekistan

 

İdari ve Siyasi Yapı, Yargı

Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 24 Ekim 1924 tarihinde kurulmuştur. Tacikistan ve Kırgızistan Sosyalist Cumhuriyetlerinin oluşumuyla 1936 yılından itibaren bugünkü sınırları oluşmuştur. 1 Eylül 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan ederek Sovyetler Birliğinden ayrılan Özbekistan’da Anayasa 1992 yılında kabul edilmiştir. Vefat ettiği 2016 yılına kadar İslam Kerimov cumhurbaşkanlığı yapmıştır. Daha sonra Şevket Mirziyayev cumhurbaşkanı olmuştur. Anayasaya göre, Özbekistan Cumhuriyeti laik, demokratik bir yönetim sistemine sahip olup, anayasal düzen, hukukun üstünlüğü ile din, vicdan ve ifade özgürlüğü temellerine dayanmaktadır.

Özbekistan’da güçlü bir başkanlık sistemi vardır. Yürütme erkinin başı Cumhurbaşkanıdır. 2004 yılına kadar tek kanatlı bir parlamento, Ali Meclis vardı. Bu tarihten sonra iki kanatlı parlamentonun Senato kısmında 100 üye, Kanunçuluk Palatası (Halk Temsilciler Meclisi) kısmında ise 150 üye vardır. Senatonun 100 üyesinden 16’sını doğrudan cumhurbaşkanı atamakta, geri kalan üyeler ise mülki birimlerdeki (12 vilayet, Taşkent ve Karakalpakistan) yargı organlarınca seçilen 6’şar kişiden oluşmaktadır. Halk Temsilciler Meclisinin üye sayısı 120 iken 2008’de 150’ye çıkarılmıştır. Bunların 15’i Özbekistan Ekoloji Hareketi üyelerinden geri kalan 135 üye ise vilayetlerden seçilecektir. Görev süresi 5 yıl olan Yasama organı üyelerinin iki kanadının müşterek meclisin (Ali Meclis) başkanı gizli oyla seçilir. Müşterek Meclis olağanüstü haller dışında üç ayda bir toplanır ve yasa tasarılarını görüşüp karara bağlar.

Yürütme organının üyeleri Meclis dışından Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Yürütme organı kanlar Kurulu olup, Başbakan, 7 başbakan yardımcısı, 10 Bakan ve 6 Devlet Komitesi başkanı olmak üzere 24 kişiden oluşur.

Son olarak Özbekistan’ın yargı sistemi ile ilgili olarak en üst yargı organı olan Anayasa Mahkemesi’nin üyelerinin 5 yıllığına atandığı bilinmektedir. Ülkedeki yargı kuruluşları, “Yargı Kuruluşları Hakkında Kanun” uyarınca örgütlenmiştir. Yargı organlarının isimleri şunlardır: Anayasa Mahkemesi, Olî Mahkeme, Olî Ekonomik Mahkeme, Karakalpakistan Cumhuriyeti Medenî ve Ceza Mahkemeleri, Vilayetler ve Taşkent Şehir Medenî ve Ceza Mahkemeleri, İlçe ve Şehir Medeni Mahkemeleri, İlçe Ceza Mahkemeleri, Karakalpakistan Ekonomik Mahkemesi, Vilayet ve Taşkent Şehir Ekonomik Mahkemeleri, Askeri Mahkemeler.

Site içi arama

Site düzenlemesi Crystal Studio