Genel Bilgiler

Türkmenistan Hazar Denizinin doğusunda yer alır. 488.000 km kare yüzölçümüne ve 5,5 milyona yakın nüfusa sahiptir. Kuzeyinde Kazakistan ve kuzey-doğusunda Özbekistan ile komşudur; batısında Hazar Denizi, güney batısında İran, güneyinde Afganistan ile sınıra sahiptir. Karakum çölü 350.000 km kareden fazla bir büyüklükle ülkenin  %70’ten fazlasını kaplar. Düz bir arazi olan Türkmenistan’da geri kalan %30’luk alan ise nehirlerin ve göllerin yer aldığı vaha özelliği taşır. Önemli göller, Hazar Denizinden ince bir şerit ile ayrılan Karaboğaz Gölü, Karakum Çölünün kuzeyindeki Sarıkamış gölü ve Ceyhun nehri yakınında Lebap şehrine yakın Kattaşar Gölüdür. Özbekistan sınırı boyunca kuzey batıya doğru uzanan Ceyhun (Amuderya) nehri yanında, Tecen, Murgab ve Atrek nehirleri diğer su kaynaklarıdır (Özcan 2014). Türkmenistan doğal gaz ve petrol rezervleri bakımından zengin bir ülkedir.

5,5 milyona yaklaşan Türkmenistan nüfusunun % 85’ini Türkmenler, %5’ini Özbekler, % 4’ünü Ruslar ve geri kalan %6’sını da diğer etnik gruplar oluşturur. Bu nüfusun %89’u Müslüman, %9’u Ortodoks Hristiyan olup geri kalan %2’sinin dini bilinmemektedir. Yaş ortanca değeri toplamda 28.3 yaş, kadınlarda 28.8, erkeklerde 27.8’dir.

Türkmenistan idari taksimat olarak 5 vilayet ve bir özel statülü şehirden meydana gelmiştir. Özel statülü şehir ülkenin başkenti olan Aşkabad olup 5 vilayet şunlardır: Ahal (Anev), Balkan, Daşoğuz, Mari, Lebap (Türkmenabad).

 


Tarih

Ahal Vilayetinin merkezi olan Anav etrafında yapılan arkeolojik kazılar Türklerin M.Ö. 4000 yıllarında tarih sahnesine çıktığını göstermektedir. Bugünkü Türkmenistan toprakları tarihin çok eski devirlerinden beri Pers ve Türk İmparatorluklarının hakimiyeti altında olmuştur. Bölgeye İslâmiyet’in gelişiyle birlikte bölge halkı Müslüman olmuştur. Mari vilayeti sınırlarındaki tarihi Merv ve Daşoğuz vilâyeti sınırlarında kalan Köhne Ürgenç önemli İslâm merkezleriydi. Merv’de Yusuf Hemedani hazretlerinin, Köhne Ürgenç’te de Necmeddin Kübrevi Hazretlerinin kabirleri bulunmaktadır. Bugünkü Türkmenistan topraklarında X ve XI. Asırlarda Harezm ve Selçuklu devleti, XII. Asırda ise Karahanlı devleti hüküm sürdü. Bir müddet Çağatay devletinin hakimiyeti atında kalan topraklarda daha sonra Timur devleti hüküm sürdü. Timurlulardan sonra bugünkü Türkmenistan topraklarının batısında Hive, doğusunda ise Buhara Hanlığı hüküm sürdü. Hazar Denizinin güneyinde yer alan ve bugün İran sınırları içinde kalan Türkmen sahra (Gülistan) topraklarında da bazen İran, bazen Hive Hanlığı hakimdi. Ancak bu uzun tarihi dönemlerde bölgedeki göçebe Türkmen boyları kendi özgün hayatlarını yaşamış, dillerini, dinlerini, örf adet ve geleneklerini sürdürmüşlerdir. 

1840’lı yıllarda Hive Hanlığının huzuru bozuldu; Hanlar Hive Hanlığına tabi olan Türkmen ve Özbekleri dengeli bir şekilde yönetme siyasetini devam ettiremediler. Çıkan isyanlar Hive Hanlığını zayıflattı. Bölgeye daha önce gelmiş olan Rus kuvvetlerini birkaç kere mağlup eden Hiveliler, bir müddet sonra Rusların bölgede ilerlemesine seyirci kaldılar; çünkü içeride isyanlarla uğraşıyorlardı. Ruslar 1850-60 arasında bugün Kazakistan toprakları olan üst-yurt bölgesini, Hokand emirliğine bağlı Aral’ın kuzey tarafındaki toprakları ele geçirdiler. 1868 yılına kadar Hokand Buhara Hanlıklarında inisiyatifi tamamen ele geçiren Rusların Hive üzerine gitmelerinin önünde bir engel kalmamıştı. Durumun farkında olan Hive Han’ı Said Muhammed Rahim Han, Ruslara barış yapmayı teklif etti; cevap alamayınca Hindistan’daki İngiliz Yönetimine ve Osmanlıya başvurdu, fakat onlardan da yardım alamadı. Ruslar iki ay süren kuşatmada yoğun topçu ateşi altında direncini kaybeden Hive’yi 29 Mayıs 1873’te aldı.

Rus işgalinin tamamlanması için göçebe Türkmenlere de baş eğdirmek gerekiyordu. Türkmenler Aşkabat’a 45 km mesafedeki Ahal-Teke vahasındaki Göktepe kalesinde savunmaya geçen Nur Berdi han önderliğinde çeşitli boylardan birleşik Türkmen askerleri 1879’da kaleyi kuşatan Rusları yenilgiye uğrattı; fakat kendisi de birkaç ay sonra vefat etti. Aralık 1880’de katıksız bir Türk düşmanı olan General Skobelev komutasında kaleyi tekrar kuşatan Ruslar üstün silah gücüyle Nur Berdi Han’ın oğlu Mahdumkulu komutasındaki Türkmenleri yendiler ve Ocak 1981’de kaleyi tamamen ele geçirerek 6500 askeri ve 28000 kadın ve çocuğu katlettiler.

Göktepe savaşından sonra Ruslar Aşkabat’a kadar olan bölgeyi ve sonra Merv ve civarını işgal ettiler. Buhara ve Hive’deki gibi kendilerine bağlı özerk bir yapı yerine doğrudan Kafkas askeri Valiliğine bağlı bir Hazar Ötesi Bölge valiliği kurarak yönetme yolunu seçtiler. 1916 ayaklanmasına kadar bölgeyi tamamen kontrol altına alan Ruslar, bütün Türkistan’a yayılan bu ayaklanmada Türkmenlerin başında efsanevi bir lider olan Cüneyd Han’la mücadele ettiler.

Bolşevik ihtilalden hemen sonra, 1918 yılında Kırgızistan ve Türkmenistan Rusya Federasyonu bünyesinde kurulan Özerk Türkistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetine bağlandı. 1919 yılında Hive’yi Cüneyd Han kuvvetlerinden alan Bolşevikler, Hive ve Buhara hanlıklarını, halk cumhuriyetlerine dönüştürdü. 27 Ekim 1924’te Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. 14 Şubat 1925’te Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.

1991 yılına kadar 15 Sovyet cumhuriyetinden biri olarak varlığını sürdüren Türkmenistan 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini ilan etmiştir. Ağustos 1991’de bağımsızlık kararı halk oyuna sunulmuş, halk oylamasında bağımsızlık ilanı kabul edilince de Türkmenistan 27 Ekim 1991’de de Sovyetler Birliğinden bağımsızlığını ilan etmiştir. O tarihte Türkmenistan Komünist Partisinin başında bulunan Sefermurat Niyazov, 1990 yılında %99,5 oy alarak cumhurbaşkanı seçilmiş, Türkmenbaşı unvanı ile ülkeyi vefat ettiği 2006 yılı sonuna kadar yönetti. Türkmenistan bu dönemde BM tarafından da tanınan (12 Aralık 1995) “daimi tarafsız ülke” statüsünü ilan etti. Türkmenbaşı’nın vefatından sonra ülkenin başına 2007 şubatındaki seçimle Gurbangulu Berdimuhammedov geldi. Seçimle gelen ilk cumhurbaşkanı olan Berdimuhammedov 2012 ve 2017 seçimlerinde de oyların %97’sini alarak seçildi.

 

İdari ve Siyasi Yapı, Yargı

Türkmenistan Anayasası 1992 yılında kabul edilmiş ve sonra birçok değişiklik yapılmıştır. Anayasa değişikliği için 125 üyeli Meclisin üçte iki (84 üye) çoğunluğunun oyu veya halk oylaması gereklidir. Meclis’in 125 üyesi 5 yıllığına seçilir. Dar bölge sistemi vardır. Son seçim 2018’de gerçekleştirilmiştir. Üç siyasi parti vardır: Ziraatçılar Partisi (55), Türkmenistan Demokratik Parti (11) ve Sanayici ve İşadamları (11) Partisi. Geri kalan 48 üye bağımsız olarak meclise girmişlerdir.

Anayasaya göre Cumhurbaşkanı aynı zamanda hükümetin de başıdır. Yani güçlü bir başkanlık sistemi vardır. Cumhurbaşkanı şimdiye kadar 5 yılda bir seçilmiş olup, bundan sonra 7 yılda bir seçilecektir. Yani seçim 2024’te olacaktır. Şimdiye kadar gerek olmamıştır ama adaylar çoğunluğu sağlayamazsa seçim ikinci tura kalır. Kabine üyeleri cumhurbaşkanı tarafından atanır.

En üst yargı organı olan Yüksek Mahkemenin 22 üyesi vardır. Üyeler 5 yıllığına cumhurbaşkanı tarafından atanır. Yüksek Mahkeme üç bölüm halinde çalışır: Medeni, askeri ve Ceza mahkemesi. Ayrıca bir Temyiz Mahkemesi ve Yüksek Ticaret Mahkemesi bulunmaktadır. Bunun dışında olağan şehir mahkemeleri bölgelerdeki ihtilaflara bakmaktadır.

 

 

 

 

 

 

 

 

Site içi arama

Site düzenlemesi Crystal Studio